Tự kỷ (hay Rối loạn phổ tự kỷ – ASD) là rối loạn phát triển thần kinh xuất hiện rất sớm trong giai đoạn ốm thơ, tuy nhiên, không phải lúc nào nó cũng bộc lộ rõ ràng ngay lập tức.
Tại các buổi tư vấn tại Bông Lúa Vàng, chúng tôi gặp rất nhiều phụ huynh hối hận khi phát hiện ra các biểu hiện của muộn. Lý do thường gặp là vì nhiều dấu hiệu ban đầu rất nhẹ, tinh vi và thường bị nhầm lẫn với tính cách hiền lành, ít nói hoặc “hay ăn ngủ” của trẻ.
Việc nhận biết sớm những “red flags” (cờ đỏ) là chìa khóa vàng để mở ra cánh cửa giao tiếp và hòa nhập cho trẻ. Dưới đây là 5 dấu hiệu sớm của trẻ tự kỷ mà phụ huynh thường dễ bỏ qua nhất.
1. Ít giao tiếp mắt (Tránh ánh mắt)
Một trong những dấu hiệu sớm nhất của tự kỷ là việc trẻ ít hoặc không có giao tiếp bằng mắt.
- Biểu hiện: Khi bạn cho trẻ bú hoặc bế ẳm, trẻ thường nhìn lướt qua cha mẹ hoặc nhìn ra xa thay vì nhìn vào mắt mẹ. Trẻ ít nhìn vào đối tượng để chỉ trỏ hay yêu cầu.
- Tại sao bị bỏ qua: Phụ huynh thường nghĩ trẻ ngại ngần, hoặc đang mải nhìn ngắm đồ vật xung quanh vì tò mò. Tuy nhiên, thiếu tương tác mắt từ giai đoạn 6-12 tháng là một dấu hiệu đáng báo động về sự phát triển kết nối xã hội.
2. Không phản hồi khi gọi tên
Trẻ có thính lực bình thường nhưng lại thường xuyên “lờ đi” khi được gọi tên.
- Biểu hiện: Bạn gọi tên trẻ nhiều lần, có thể to đến mức người khác phải ngoái lại nhìn, nhưng bé vẫn tiếp tục chơi đùa hoặc nhìn đi chỗ khác như không nghe thấy gì.
- Tại sao bị bỏ qua: Đây là dấu hiệu hay bị nhầm lẫn nhất với điếc (suy thính lực) hoặc bé đang quá tập trung vào trò chơi. Phụ huynh thường bảo: “Cháu nghe thấy mà, lúc có tiếng chuông cửa cháu vẫn quay mà”. Tuy nhiên, với trẻ tự kỷ, việc lơ tên gọi là do khó khăn trong việc chuyển sự chú ý và chia sẻ quan tâm với người khác.
3. Chậm nói hoặc không nói (Mất ngôn ngữ)
Chậm nói là lý do hàng đầu khiến phụ huynh đưa trẻ đi khám, nhưng trong tự kỷ, vấn đề nằm ở “chất lượng” của ngôn ngữ chứ không chỉ là số lượng từ.
- Biểu hiện: Trẻ chậm nói so với lứa tuổi, hoặc trẻ đã biết nói một số từ rồi bỗng dưng mất đi khả năng đó (mất ngôn ngữ hồi quy). Trẻ có thể biết lập lại các câu quảng cáo, bài hát nhưng không biết dùng từ để giao tiếp hay yêu cầu (nhại lại écholalia).
- Tại sao bị bỏ qua: Gia đình thường nghĩ trẻ chậm phát triển ngôn ngữ đơn thuần và hy vọng con sẽ nói sau. Nhưng nếu chậm nói đi kèm với việc trẻ không hiểu mệnh lệnh hoặc không chỉ tay vào vật mình muốn, thì khả năng cao đó là dấu hiệu của tự kỷ.
4. Ít chơi giả vờ (Thiếu khả năng tưởng tượng)
Khả năng chơi đóng vai (như bế búp bê ngủ, lái xe, nấu cơm) phản ánh tư duy tưởng tượng và khả năng hiểu ý nghĩ của người khác – điều thường thiếu hụt ở trẻ tự kỷ.
- Biểu hiện: Trẻ chỉ biết xếp đồ vật, xoay vòng bánh xe, hoặc sắp xếp đồ chơi thành một hàng dài thay vì chơi nhập vai. Trẻ không biết cách dùng một chiếc điện thoại giả vờ để gọi hay dùng một quả chuối làm điện thoại.
- Tại sao bị bỏ qua: Phụ huynh thấy bé xếp xếp đồ gọn gàng, nghịch ngợm một mình lâu không khóc nên đánh giá con là “ngoan, sáng dạ”.
5. Hành vi lặp lại và chống đối thay đổi
Trẻ tự kỷ thường cảm thấy an toàn khi mọi thứ diễn ra theo trật tự cụ thể và có phản ứng mạnh khi bị xáo trộn.
- Biểu hiện: Trẻ có các cử chỉ lặp lại như đập tay, lắc người, đi kiễng chân. Trẻ có thể ám ảnh về một món đồ chơi lạ hoặc mải mê nhìn vào quạt trần xoay suốt nhiều giờ đồng hồ. Khi thói quen bị phá vỡ (ví dụ: đi đường khác về nhà), trẻ có thể khóc thét, cắn người hoặc nổi điên dữ dội.
- Tại sao bị bỏ qua: Ba mẹ thường coi đây là thói quen xấu, tính khí trẻ hoặc trẻ đang “đang hư”.
Phát hiện sớm: Phải làm gì?
Nếu bạn thấy con có một hoặc nhiều dấu hiệu trên, đừng hoảng sợ nhưng cũng đừng chần chừ.
Phát hiện sớm giúp trẻ được can thiệp kịp thời, từ đó cải thiện đáng kể khả năng giao tiếp, ngôn ngữ và kỹ năng xã hội. Não bộ của trẻ nhỏ có tính dẻo cao, càng can thiệp sớm, “đường dẫn” thần kinh càng dễ được hình tạo lại.
Tuy nhiên, can thiệp sớm sẽ chỉ đạt hiệu quả cao nhất khi gia đình phối hợp chặt chẽ với chuyên viên. Tại nhà, chính cha mẹ là những “huấn luyện viên” tốt nhất cho con. Việc áp dụng các bài tập từ trung tâm vào đời sống hàng ngày sẽ giúp trẻ tiến bộ vượt bậc.
Lời khuyên từ Bông Lúa Vàng
Phụ huynh nên luôn tin vào trực giác của mình. Nếu bạn cảm thấy “có điều gì đó không ổn” về sự phát triển của con, đừng để những lời an ủi từ người thân “con chỉ lớn hơi chậm một chút” làm chậm bước chân của bạn. Hãy tìm đến các cơ sở y tế hoặc đơn vị tư vấn uy tín để được đánh giá chuyên sâu.
Bông Lúa Vàng tại Thành phố Hồ Chí Minh sẵn sàng đồng hành cùng bạn trong hành trình thấu hiểu và hỗ trợ con. Hãy để chúng tôi giúp bạn biến những nghi ngờ thành hành động cụ thể, và giúp con tự tin hòa nhập.
Nếu cần tư vấn thêm về các dấu hiệu bất thường của trẻ, hãy liên hệ ngay với đội ngũ chuyên môn của Bông Lúa Vàng.
